Spor medyasında leksikalizasyon ve edilgenleştirme

Basındaki leksikalizasyon ve edilgenleştirme problemini futbolun toplumdaki değeriyle, sosyal hayattaki etkisiyle incelemek daha doğru olacaktır. Futbol, diğer sporlara kıyasla hem daha yaygın hem daha sembolik bir toplumsal ifade kanalı oluşturması sebebiyle toplumdaki etkisi her zaman daha büyük olmuştur. Oyuna yeniden baktığınızda oyunun bütün anlamlarının toplum üretimi olduğunu görebiliriz. Kısaca futbolun aktarımında gerçeğin yeniden kurgulandığını söyleyebiliriz. 

FUTBOLUN GÜCÜ

Futbol, bugünkü bildiğimiz haliyle modern anlamda ilk kez İngiltere’de ortaya çıkmıştır. Futbol ilk olarak İngiltere’deki fabrikalarda çalışan yoksul kesimin hafta sonu eğlencesi idi. Ardından zaman içerisinde oyun, toplumun daha geniş çevrelerine yayılmıştır. Bu yayılma yine zaman içerisinde dünya geneline doğru devam etmiştir. Futbolun bu kadar geniş bir yayılma göstermesi ve ulusların favori etkinliği haline gelmesini; futbolun insana ve insanlığa ait değerleri bünyesinde barındırması olarak görebiliriz. Futbol her kesime yayılması sayesinde aynı zamanda popülaritenin bir ürünü olmayı da başarır. Bu oyunun avantajlarına ilk olarak, birbirinden farklı duygulara seslenebilme yeteneğini söyleyebiliriz. İkinci olarak ise, futbol pek çok kişiye kendi dünyasını kurmada yardımcı olmaktadır. Buna örnek olarak; grup içi aidiyet sağlaması, kimlik kurma ve geliştirmeye olanak vermesi, bir bütünün parçası olmayı sağlaması sebepler arasında sayılabilir. 

Günümüzün en popüler sporu, toplumsal yapı içerisinde her geçen gün daha fazla yer işgal etmeye başlamıştır. Bu noktada futbol yarattığı aidiyet yani ‘biz’ duygusu ile insanları ortak bir çatının altına sokmayı başarmıştır. Öyle ki futbolu bu özellikleriyle beraber bir siyasi yapılanmaya bile benzetebiliriz. Örneğin Antalyaspor, Göztepe, Erzurumspor yerel bağlılıkları ön plana çıkarır. Beşiktaş, Fenerbahçe, Galatasaray konumları itibariyle ulusal partilere benzerlik gösterirler. Son olarak da en tepede milli devleti temsil eden A Milli Futbol Takımı vardır. Örnekle beraber görüldüğü üzere futbol sadece futbol değildir. İnsanoğlunun kültürünün bir ürünü olan futbol sadece bir eğlence, vakit geçirme aracı değildir. Futbolda meydana gelen olaylar bir toplumun kültürel, ahlaki, siyasi ve varoluş meselelerinin ortaya konulma sürecidir. 

BAŞKA 'BİR HABER' TARZI

Futbolun medyayla olan ilişkisine geldiğimizde ise haber medyası yalnızca toplumsal olayları kamuoyuna yansıtan araçlar olmanın ötesinde, var olan toplumsal güç ve iktidar ilişkilerinin kurulduğu, dolaşıma sokulduğu ve yeniden üretildiği araçlardır. Medya ‘ortak duyu’nun ortaya konulmasında yaptığı yayınlarla ideolojik ögelerin ortaklığını yerine getirmiş olur. Aynı zamanda medya ‘anlamlandırma’ mantığını kullanarak yaşanan veya yaşanacak olan olayı yeniden tanımlar. Futbol ve yayımlanan futbol haberlerini bu anlamlandırma süreci açısından incelersek; toplumsal pratik içerisinde yaratılan bu dil, medyanın etkisiyle dolaşıma girer ve daha geniş kitlelerin haberdar olduğu, yaşantısına aktardığı ve ister benimsesin ister benimsemesin kullandığı kelimelere dönüşür. Sporda aslında yaşamın diğer alanları (politika, bilim, sanat vb.) gibi bir toplumsal mücadele aracıdır. Buna rağmen medyada spor olaylarını konu alan haberler söz konusu olduğunda başka bir ‘haber verme’ tarzı benimsenmektedir. Medyanın görmek istemediğimiz olaylar olarak şiddet olaylarını yansıtması, Avrupa ülkerine karşı yapılan maçlarda önyargılı davranması, yer yer özenme yer yer nefret ögeleriyle bu haberleri donatması buna örnek olarak verilebilir.

Spor medyasının bu dili kullanmada sürmanşetler, manşetler ve spotlar gibi haber metinlerinin önemli kısımlarını kullandıklarını çok kez görebiliriz. Bu noktada bu haber örneklerini vererek yeniden üretilen milliyetçiliğin nasıl bir milliyetçilik olduğunu, temel nitelik ve bileşenlerini tanımlamak daha doğru olacaktır.

Yukarıdaki sürmanşette 2000 yılında oynanan Leeds United-Galatasaray maçı vardır. Bu haberde kullanılan dilde genelleştirme yönteminin kullanıldığını görebiliriz. Bir grubun gerçekleştirdiği etkinlik ya da eylemlerin bütün bir İngiltere ülkesine mal edilmesi ve bunun üzerine bir önyargı bir stereotipleştirme ile bütün İngilizlerin aynı olduğu düşüncesi bu haberle beraber hakim kılınmıştır.

Yine bu eşleşmenin ilk ayağı İstanbul’da oynanmıştı. Maç öncesi çıkan olaylarla beraber öldürülen iki İngiliz taraftarıyla ilgili haberlerde ise edilgenleştirme yönteminin kullanıldığını görebiliriz. O maçla beraber Hürriyet Gazetesi olayı okurlarına duyururken ‘İngiliz taraftarların her zamanki tahrikleri, yine etrafı kana buladı.’ İfadesine yer vermiştir. Burada kullanılan ifadelerle İngiliz taraftarlarının öldürülmesinin meşrulaştırılması söz konusu olmuştur. Öldürme eylemini meydana getirenin kim olduğu belirtilmemesi bu edilgenleştirme yöntemini sağlamaktadır. Bu haberin Türk medyasında karşılığı diğer gazetelerde de aynı şekilde karşılık bulmuştur ve öldürme eylemini kimin gerçekleştirdiği belirtilmemiş, bu cinayetler medya tarafından ‘İngiliz taraftarların öldürülmesi’ olarak servis edilmiştir.     

Yine bu olayın haberleri sunulurken ‘İki İngiliz’in Ölümüyle Sonuçlanan Kavga’ başlığında olduğu gibi adlaştırma yöntemi de medya tarafından çok kez başvurulan stratejilerden biridir. Adlaştırma yöntemi fiilin isme dönmesi sonucu gerçekleşir. Bu sayede hem eylemin sahibi hem eylemin fiil zamanı gizlenir. Edilgenleştirme ile benzer bir şekilde adlaştırma stratejisi olayın etken failini gizler.

Birçok yöntemin yanı sıra belki de en çok kullanılan yöntem olarak aşırı leksikalizasyondan bahsedebiliriz. Medyanın kullandığı bu yöntemde basitçe A Milli Takımın yaptığı bir maçta takım ifadelerinin kullanılması yerine ‘Türkler’ ifadesinin öne çıktığını görebilirsiniz. Bu yöntemde milliyetçi yöntemlerin doğrudan öne çıkarıldığından bahsedebiliriz. Milliyetçilik ise genel olarak iki ana damardan besleniyor: İlk olarak kendinden olanı üstün görme; ikinci olarak ise, diğer milleti ötekileştirme ve düşmanlaştırma.

Yukarıdaki manşette ve haber metninde görüldüğü üzere aşırı leksikalizasyona başvurulmuştur. Bir futbol maçı için milli geçmişin ön plana çıkarılması, ’80 milyon kalp Ay-Yıldızla çarpacak’ ifadesinin kullanılması ile futbol maçından ziyade savaş görüntüsü bu stratejiyle verilmektedir. Yine bu haberde kullanılan dil ile retorik bir tarz benimsendiğini de söyleyebiliriz. Harekete geçiren bir dil kullanmanın yanı sıra, genelleştiren bir ifade kullanarak maçı toplumsal olguya dönüştüren bir dil kullanılmıştır.   

Bir başka önemli nokta olarak aktarma biçimlerinden de mutlaka bahsetmemiz gerekir. Haberciliğin en temel ilkelerinden olan, aktarılan/ alıntılanan ifadenin başlık düzeyine taşınırken tırnak işaretiyle kullanılması her nasılsa diğerlerinin aksine spor medyasında es geçilen bir durumdur. Bu strateji uygulandığı zaman söz konusu ifadenin söyleyene ait değil de, kitlelerce uzlaşılan bir ifade olduğu izlenimi verilmesine sebep oluyor. Örnek vermek gerekirse, ‘Türkler çok kaliteli’ başlığını tırnak işaretiyle beraber kullanarak bu ifadenin bir kişiye ait olduğunu açıkça ortaya koymuş olursunuz ancak, tırnak işareti kaldırılarak bu başlık yayımlandığında üzerinde uzlaşılan bir ifade olduğu, herkesçe kabul edildiği izlenimini yaratacaktır.

AVRUPALI OLMAK MI, AVRUPA'YI YENMEK Mİ?

Spor medyasındaki önemli konulardan biri de Avrupai olmak ve Avrupalıyı yenmek arasındaki çelişkidir. A milli takım veya kulüp takımlarımızın Avrupa takımlarıyla oynadığı maçlarda yıllarca var olan özenmenin bir sonucu olarak ‘Avrupalı’ gibi oynamak övülmüştür. Bu durum bir taraftan Avrupa’ya seslenmeyi, büyüklenmeyi diğer yandan da Avrupa’nın en büyüğü olmayı, yani Avrupalı olmayı temsil etmektedir. ‘Avrupa’nın kralı biziz’ başlığı bir Avrupalı olmayı ve onun en büyüğü olmayı kutlamanın örneklerinden biridir. ‘Avrupa Avrupa duy sesimizi’ başlığında ise özenmenin karşılığını görebiliriz. Bu meşhur tezahürat yıllarca stadyumlarda söylene gelirken aynı söylem medya tarafından öykünmenin karşılığı olarak yayımlanmaya devam etmiştir. Bununla benzer düşünce yapısı ile yine medyanın milli duyguları ön plana çıkarmada, terörist olaylardan sonra, ‘Şehitler için yen aslanım’ gibi başlıklar kullanması; Yunanistan veya Avusturya ile yapılan maçlarda ‘3. Viyana Kuşatması’ gibi tarihsel referansların verildiği başlıkların kullanılması görülebilir.

Sonuç olarak, spor medyasında sıkça kullanılan milliyetçi söylemler Türk milletini bir yurttaşlar topluluğu olarak görmekten uzaktır. Spor medyası Türkiye’yi ve Türklüğü değerli olarak temsil ederken, diğer ulusları ötekileştiren ve düşmanlaştıran bir dil kullanmaktadır. Bunların gerçekleşmesinden mütevellit Türkiye’de spor medyası hararetli, altı doldurulmayan, tanımı eksik bir Türk milliyetçiliğinin yeniden üretilmesinde ve popülerleşmesinde önemli bir rol oynamıştır.

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Şeytanın Avukatlığı: Guardiola'nın City'sini bekleyen tehlike

Beklentileri ayarlamak, efsane genetiği ve Schumacherler

Pan’ın Labirenti: Savaşın Zalimliği, Bir Çocuğun Merhameti